Obecnie, gdy różnice między wynikami poszczególnych zawodników są minimalne, często wychwytywane jedynie przez skomplikowane urządzenia pomiarowe, przewagę można uzyskać jedynie poprzez wsparcie psychologiczne.
Nie jest to teza bezpodstawna. Już w 1988 przeprowadzono badania (Orlicka, Partington), których wynik ją potwierdza. Przebadano olimpijczyków, a wyniki badań wykazały, że wśród trzech głównych elementów przygotowania zawodnika do startu – fizycznego, technicznego i psychologicznego, jedynie psychologiczny, w sposób istotny statystycznie, tłumaczy miejsce zajęte w rankingu olimpijskim.
Okazało się zatem, że psychologia odgrywa istotną rolę w osiąganiu sukcesów sportowych. Jest to dziedzina nauki, która ostatnio szybko się rozwija, obejmując już nie tylko sport wyczynowy, ale także edukację, rekreację czy rehabilitację. Dotyczy nie tylko zawodników, ale także trenerów, działaczy, nauczycieli, fizjoterapeutów, rodziców a nawet widzów.
Europejska Federacja Psychologii Sportu FEPSAC do głównych zadań psychologii sportu zalicza:
- badania naukowe – pomagające zrozumieć psychologiczne podstawy regulacji aktywności
- edukację – na różnych poziomach kształcenia (profesjonalnym, akademickim, szkolnym)
- aplikację – psychologia sportu może być stosowana: przy diagnozie i pomiarach – np. podczas selekcji sportowców, testowaniu zdolności, ocenie potrzeb; lub interwencyjnie – doradztwo i poradnictwo psychologiczne
Współczesna psychologia sportu jest dziedziną wspomagającą pracę zawodnika i trenera, i dążenie do osiągnięcie maksymalnego wyniku sportowego.
Według Tadeusza Rychta, współtwórcy polskiej psychologii sportu, główne obszary przygotowania psychologicznego zawodnika obejmują:
- stan psychofizyczny zawodnika w okresie treningowym, przed zawodami, w czasie ich trwania
- poziom przygotowania mentalnego – koncentrację, nastawienie na cel, motywację i pobudzenie emocjonalne
- kontrolę przebiegu zachowania podczas treningu i zawodów – poziom samooceny, samokontroli i samoakceptacji, stres i sposoby radzenia sobie z nim
- kontrolę reakcji postartowych i ich wpływ na relacje interpersonalne w sytuacji porażki lub sukcesu
Poznanie indywidualnych cech zawodnika, umiejętne kierowanie jego reakcjami emocjonalnymi i zachowaniem, w sposób zaplanowany, spójny i długofalowy jest jednym z podstawowych celów psychologii sportu. Wspomaganie koncentracji i motywowanie zawodników, umiejętność opanowania stresu i przekształcenia go w siłę napędową, przekłada się na konkretne wyniki sportowe.
Moim zdaniem, dla osiągnięcia sukcesów, także sportowych, nie można zawęzić roli psychologii jedynie do nauki relaksacji, koncentracji, wzbudzania motywacji czy treningu wyobrażeniowego.
Bardzo często potrzeba jest także praca terapeutyczna, interwencje kryzysowe czy poradnictwo. Wyobraźmy sobie młodego człowieka z niską samooceną, który nie wierzy w siebie, bo rodzice ciągle mu mówią, że jest do niczego. Jak ma odnosić sukcesy, nawet jeśli jest technicznie świetnie przygotowany, jeśli nie wierzy w siebie. Być może rodzice uznają, że jest to świetna forma mobilizacji syna do cięższej pracy. Wyobraźmy sobie, że tuż przed zawodami, młoda dziewczyna zostaje rzucona przez swojego chłopaka. Czy uda jej się na tyle skoncentrować podczas zawodów, żeby osiągnąć wynik? Czy uda jej się nie czuć smutku, który jest cały czas obecny? Raczej nie. Trener, który właśnie pokłócił się z żoną i pojechał na zawody. Czy opanuje swoją złość na tyle, aby jej nie ujawniać, i aby nie wpływała ona na jego zachowanie?
Psychologia nie tylko w sporcie, ale także w życiu prywatnym zawodnika i trenera odgrywa ważną rolę. Problemy dnia codziennego, konflikty, złe relacje interpersonalne czy niska samoocena negatywnie wpływają na funkcjonowanie zarówno zawodnika, trenera czy innych osób zaangażowanych w sport. Trudno jest odnosić sukcesu sportowe z obciążeniem emocjonalnym. To dotyczy nie tylko dorosłych zawodników, także tych młodszych. Przy okazji warto przyjrzeć się samej relacji trener – zawodnik jako podstawie owocnej współpracy. Ale to już inny temat.
